Rewitalizacja w duchu odpowiedzialności społecznej

Jak w Miliczu powstał jeden z najbardziej niezwykłych projektów edukacyjno-kulturalnych w Polsce?

Wiele rewitalizowanych obiektów przemysłowych traci dziś swój pierwotny charakter. W Miliczu postanowiono pójść inną drogą. Dawna fabryka bombek została przekształcona w przestrzeń, która łączy edukację, kulturę, lokalne dziedzictwo i działania proekologiczne. Na terenie zrewitalizowanego kompleksu działają dziś Kreatywny Obiekt Multifunkcyjny (KOM), Społeczna Szkoła Podstawowa im. Astrid Lindgren, Muzeum Bombki, Ambasada Wzornika Dolnośląskiego, kawiarnia oraz przestrzenie warsztatowe i społeczne.

Drugie życie dawnej fabryki

Za rewitalizację odpowiada Grupa Deftrans — lider rynku mebli łazienkowych w Polsce. Jak podkreślają przedstawiciele firmy, projekt od początku miał być inwestycją w lokalną społeczność i zachowanie tożsamości miejsca.

Surowe hale przemysłowe zyskały nowe funkcje edukacyjne i kulturalne, jednak zachowano wiele elementów przypominających o historii dawnej manufaktury.

— Nadając dawnej fabryce nową funkcję, szukaliśmy balansu między industrialną autentycznością a ekologią i kreatywnym rozwojem. Postindustrialna architektura stała się naturalną scenografią budowania narracji o historii miejsca, tradycji rzemiosła i nowoczesnej edukacji — mówi Izabela Brymerska, Menadżerka KOM.

Dla mieszkańców Milicza projekt ma również wymiar emocjonalny.

— Dla lokalnej społeczności KOM jest „miejscem uratowanym”. Chroni dziedzictwo dawnej fabryki, która przez dekady dawała pracę milickim rodzinom. Dzięki temu mieszkańcy wiedzą, że ich historia nie została zapomniana, lecz zyskała nowe życie — dodaje Izabela Brymerska.

Odwiedzając to miejsce, poruszamy się po przestrzeni edukacyjnej, kulturalnej, turystycznej i społecznej. To właśnie połączenie wielu światów stało się największą siłą tego miejsca i fundamentem dla powstania wielu wartościowych inicjatyw. 

— Gość powinien zapamiętać KOM jako miejsce, które nakarmiło jego ciekawość, wzmocniło poczucie tożsamości i zainspirowało do bycia bardziej świadomym, „zielonym” obywatelem świata — podsumowuje Menadżerka KOM.

Krajobrazowy Szlak KOM — przestrzeń edukacji i odpoczynku

Naturalnym rozwinięciem rewitalizacji obiektu stał się Krajobrazowy Szlak KOM — projekt łączący funkcje edukacyjne, społeczne i krajobrazowe. Trasa prowadzi przez najważniejsze punkty obiektu – wprowadzone wnętrza krajobrazowe i polany aktywności wydzielone przez czerwone wstęgi. Ważnym założeniem było stworzenie miejsca odpowiadającego zarówno na potrzeby użytkowników, jak i współczesne wyzwania klimatyczne. Dzięki temu można odkrywać KOM jako przestrzeń dialogu, innowacji i zrównoważonego rozwoju.

W projekcie zastosowano rozwiązania z zakresu błękitno-zielonej infrastruktury łączące roślinność, wodę i glebę, poprawiające mikroklimat, retencję wód opadowych i bioróżnorodność.  Zaprojektowano różne typy ogrodów deszczowych: sensoryczny z misą deszczową oraz bardziej naturalistyczny meander inspirowany Doliną Baryczy z rodzimą roślinnością, które czasowo zatrzymują wodę.

Autorki koncepcji Szlaku – Natalia Bańdo i Katarzyna Kobierska – podkreślają, że koncepcja zagospodarowania terenu miała pełnić znacznie szerszą rolę niż tylko estetyczną.

— Zależało nam, aby przestrzeń nie była wyłącznie estetycznym zagospodarowaniem terenu, ale środowiskiem wspierającym różne sposoby poznawania świata. Dlatego odwołaliśmy się do teorii Inteligencji Wielorakich, tworząc przestrzeń, która uruchamia różne sposoby poznawania: przez ruch, dotyk, obserwację, współpracę i kontakt z naturą. Woda, ziemia, rośliny i naturalne materiały równoważą wyrazistą warstwę wizualną projektu, wprowadzając element wyciszenia, pozwalając użytkownikom doświadczać tego miejsca wszystkimi zmysłami — wyjaśnia Katarzyna Kobierska.

Projektantki połączyły elementy edukacyjne, interaktywne i krajobrazowe w spójną całość inspirowaną lokalnym ekosystemem oraz przemysłową przeszłością obiektu.

— Forma i charakter przestrzeni wyrastają z historii dawnej fabryki bombek, która przez lata była ważnym elementem tożsamości tego miejsca — stąd okręgi, miękkie linie czy charakterystyczna czerwień obecna w całym założeniu. Funkcja edukacyjna wynika bezpośrednio z działalności KOM-u i Szkoły, dlatego przestrzeń została zaprojektowana tak, aby aktywizować użytkowników i zachęcać do odkrywania poprzez doświadczanie. Wiele elementów ma również charakter niedosłownych wspomnień – np. integracyjne huśtawki nawiązujące do dawnych trzepaków i swobodnej zabawy na podwórkach — tłumaczy Natalia Bańdo.

Stworzony system informacji pełni funkcję orientacyjną, ale również staje się narzędziem opowiadania o historii dawnej fabryki bombek, przyrodzie Doliny Baryczy, lokalnym dziedzictwie zapisanym w Dolnośląskim Wzorniku oraz edukacyjnej misji KOM. Szlak przybliża również działalność Grupy Deftrans, odpowiedzialnej za rewitalizację kompleksu.

Ważnym elementem opowieści na Szlaku jest specyfika regionu — Dolina Baryczy, jej krajobraz, przyroda i znaczenie dla lokalnej tożsamości. Trasa pokazuje także funkcjonowanie Społecznej Szkoły Podstawowej im. Astrid Lindgren, której patronka stanowi zasadniczy punkt odniesienia dla wartości edukacyjnych projektu. Istotną częścią narracji jest również postać Druha Bolka — Bolesława Zajiczka, lokalnego społecznika i harcerza, upamiętnionego w przestrzeni KOM.

Projekt od początku powstawał jako przestrzeń odporna na zmiany klimatu, oparta na naturalnych procesach retencji i wspieraniu lokalnego ekosystemu. Wprowadzono ogrody deszczowe, misy retencyjne oraz meandrujące ukształtowanie terenu, które spowalniają odpływ wody i umożliwiają jej naturalne wsiąkanie w grunt. Zróżnicowana topografia tworzy różne mikrośrodowiska, zwiększając bioróżnorodność i wzmacniając odporność przestrzeni na susze oraz intensywne opady. Całość uzupełniają rodzime gatunki roślin charakterystyczne dla Doliny Baryczy, dzięki którym projekt pozostaje trwały, ekologiczny i edukacyjny.

Przestrzeń edukacyjna zaprojektowana wokół relacji i doświadczeń

Jednym z najważniejszych elementów całego kompleksu jest Społeczna Szkoła Podstawowa im. Astrid Lindgren, powstała w jednym z zrewitalizowanych budynków fabrycznych.

Jak podkreśla Józef Franczok, projekt od początku zakładał redefinicję tradycyjnego modelu szkoły.

— Najważniejsze jest odejście od myślenia o szkole jako o układzie klas i korytarzy, a potraktowanie jej jako środowiska wspierającego rozwój człowieka. Współczesna szkoła nie może być wyłącznie miejscem przekazywania wiedzy — powinna tworzyć warunki do budowania relacji, samodzielności, kreatywności, współpracy i poczucia sprawczości — mówi architekt.

Projektanci świadomie zachowali postindustrialny charakter budynku. We wnętrzach wyeksponowano konstrukcyjne materiały oraz elementy nawiązujące do przemysłowej historii miejsca, m.in. koliste kształty okien i mebli czy charakterystyczną żółtą stalową rurę pełniącą funkcję galerii, ławki i elementu organizującego przestrzeń.

— Poprzemysłowy kontekst miał bardzo duży wpływ na sposób myślenia o projekcie. Tego typu miejsca mają silną tożsamość, charakter i historię, których nie warto ignorować. Staraliśmy się wykorzystać potencjał tego kontekstu i nadać mu nową, bardziej społeczną i humanistyczną formę — tłumaczy Józef Franczok.

Szkołę zaprojektowano tak, aby dzieci mogły korzystać z różnych form pracy i odpoczynku. Obok sal lekcyjnych pojawiły się przestrzenie współpracy, miejsca wyciszenia, mediateka i strefy spontanicznych spotkań.

— Dobra szkoła powinna odpowiadać na różnorodność potrzeb dzieci. Jedni lepiej uczą się w grupie, inni potrzebują ciszy i bardziej kameralnych miejsc — podkreśla architekt.

To podejście było widoczne już na etapie projektowania szkoły. Architekci rozpoczęli pracę od warsztatów z dziećmi i rozmów o tym, czym może być współczesna przestrzeń edukacyjna.

— Dziś to pojęcie często kojarzy się pejoratywnie. Żeby je „odczarować”, pokazywaliśmy dzieciom slajdy ze szkołą wspinaczki, szkołą nurkowania czy warsztatem ceramicznym. Zależało nam, aby szkoła była przestrzenią, do której chodzi się dlatego, że daje narzędzia i umożliwia rozwój pasji — mówi Józef Franczok.

Edukacja w relacji z otoczeniem

Współczesne projektowanie przestrzeni edukacyjnych coraz częściej wykracza poza sam budynek szkoły. Architekci i pedagodzy zwracają uwagę, że proces uczenia się odbywa się również w relacji z otoczeniem — krajobrazem, naturą i przestrzeniami wspólnymi, które mogą wspierać rozwój dzieci, budowanie relacji i edukację opartą na doświadczeniu. Coraz większą rolę odgrywa więc tworzenie miejsc umożliwiających prowadzenie zajęć także poza klasą — w ogrodach, przestrzeniach rekreacyjnych czy otwartych terenach edukacyjnych.

Przykładem takiego podejścia jest Krajobrazowy Szlak KOM, który pokazuje, że rewitalizacja może stać się nie tylko sposobem na twórcze odnowienie przestrzeni, lecz także impulsem do budowania nowoczesnej edukacji, lokalnej tożsamości i odpowiedzialnego myślenia o przyszłości.

Na Szlaku odbywają się zajęcia dotyczące przyrody, ekologii i lokalnej historii, a przestrzeń wokół szkoły jest naturalnym przedłużeniem procesu nauki.

— Dzieci uczą się tutaj poprzez doświadczenie, ruch, obserwację i relacje z otoczeniem. Kontakt z różnorodnym krajobrazem, zmiennością pór roku, naturalnymi materiałami i otwartą przestrzenią pobudza ich ciekawość oraz uruchamia spontaniczną potrzebę eksploracji — mówi Anna Przybyło.

Dyrektorka szkoły podkreśla, że obecność natury w codzienności dzieci ma dziś ogromne znaczenie.

— Kontakt z naturą staje się realną potrzebą rozwojową. Natura reguluje emocje, wspiera koncentrację, redukuje stres i pomaga budować odporność psychiczną — zaznacza Anna Przybyło.

Jak dodaje, edukacja ekologiczna nabiera znaczenia dopiero wtedy, gdy dziecko może doświadczać przyrody bezpośrednio.

— Nie da się nauczyć odpowiedzialności za środowisko bez osobistej relacji z przyrodą. Jeśli dziecko doświadcza lasu, rzeki, zmieniających się pór roku czy pracy z ziemią, zaczyna rozumieć naturę nie jako abstrakcyjne pojęcie, ale jako część własnego życia — podsumowuje Dyrektorka Szkoły.

Dobrze zaprojektowana przestrzeń może stać się nie tylko tłem dla działań edukacyjnych, ale także ich aktywnym źródłem i inspiracją do tworzenia nowych programów dydaktycznych. Układ terenu, jego funkcje oraz odniesienia do lokalnego kontekstu mogą pobudzać do eksploracji, zadawania pytań i uczenia się poprzez doświadczenie.

— Na bazie Krajobrazowego Szlaku KOM opracowaliśmy eksploracyjną grę przygodową „Dziennik Podróżnika KOMika” dla małych turystów odwiedzających Muzeum Bombki oraz przyrodniczy program edukacyjny dla szkół i przedszkoli „EkoPodróżnik – odkrywca Doliny Baryczy”. Obie oferty podnoszą poziom świadomości ekologicznej, wiedzy o Dolinie Baryczy oraz kulturowym dziedzictwie regionu — podkreśla Izabela Brymerska. – Dodatkową atrakcją jest zbieranie na Krajobrazowym Szlaku KOM pieczątek oraz podejmowanie kolejnych wyzwań, które pozwalają jeszcze lepiej poznać okolicę, sprawdzić swoje umiejętności i przeżyć niezapomnianą przygodę.

W czasach, gdy wiele miejsc po rewitalizacji traci swoją tożsamość, Krajobrazowy Szlak KOM prowadzi nas przez miejsca i historię, która może stać się fundamentem nowoczesnego myślenia o edukacji, kulturze, środowisku i otaczającej nas przestrzeni. Warto osobiście wybrać się w tę inspirującą podróż.